كتاب پايش كانون‌هاي گرد و غبار ورودي به ايران

سازمان جغرافيايي وزارت دفاع در راستاي شناخت و اهميت مؤلفه‌هاي جغرافيايي اعم از طبيعي، انساني ، اقتصادي و ... و تأثير آن‌ها در طرح‌هاي دفاعي ، امنيتي و انتظامي و پدافند غيرعامل ، طرح پژوهشي را تحت عنوان « پايش كانون‌هاي گرد و غبار ورودي به ايران با استفاده از تصاوير ماهواره‌اي و داده‌هاي هواشناسي » با استفاده از خدمات اساتيد مجرب دانشگاه و نخبگان وظيفه اجرا نموده است .
در چند سال اخير بروز پديده طوفان‌هاي گرد و غبار حساسيت‌ها و مشكلاتي را در سطح منطقه و براي كشور ج.ا.ايران ايجاد نموده است . تأثير اين پديده در كشور جمهوري اسلامي ايران آنقدر وسيع است كه بيش از نيمي از استان‌هاي كشور به نحوي با مسايل و محدوديت‌هاي اين پديده طبيعي درگير و مواجه هستند كه علاوه بر اثرات سوء زيست محيطي ، موجب اختلال در اجراي طرح‌هاي توسعه پايدار ملي گرديده و پيامدهاي منفي را بدنبال داشته و خواهد داشت .
از مهمترين دستاوردهاي پژوهش مزبور مي‌توان به موارد زير اشاره نمود :
1-منشأ اصلي طوفانهاي گرد و غبار بين‌النهرين ، حوضه رودخانه فرات در شرق سوريه ، بيابانهاي غرب عراق و هورهاي خشكيده جنوب عراق است .
2-برخي از كانونهاي گرد و غبار مانند بيابانهاي جنوب اردن ، بيابانهاي شمالغرب عربستان ، بيابانهاي شرق مصر و بيابانهاي شرق اتيوپي تنها در افزايش شدت گرد و غبار بر روي ايران مي‌توانند مؤثر واقع شوند ، در واقع اين مراكز ، مراكز اصلي گرد و غبار نيستند .
3-برخي از طوفانهاي گرد و غبار كه در بيابانهاي جنوب عربستان مانند بيابان ربع‌الخالي رخ مي‌دهد براي استانهاي جنوبي كشور مانند هرمزگان ، جنوب سيستان و بلوچستان و بوشهر گردو غبار به همراه دارند و بدليل عبور طوفان گرد و غبار از روي دريا و جذب بخار آب موجود در جو سنگين شده و سقوط مي‌كنند ، بنابراين از شدت تراكم آنها تا حد زيادي كاسته مي‌شود .
4-طوفانهاي گرد و غبار كه از غرب كشور ايران وارد مي شوند در صورت شدت مي‌تواند شمال غرب ، مناطق مركزي و حتي درياي خزر را تحت تأثير خود قرار دهد .
5-بعضي از مناطقي كه امروزه منشأ اصلي طوفانهاي گرد و غبار هستند ، قبلاً بصورت باتلاقي بوده كه تحت عنوان هور اطلاق مي‌شده‌اند كه در حال حاضر بدليل سدسازي توسط كشورهاي تركيه ، عراق و سوريه بر روي رودخانه‌هاي دجله و فرات تبديل به سطوح خشك شده‌اند و بدليل برخي فعاليتهاي انساني تحت فرسايش قرار گرفته و خاك براحتي در دسترس باد قرار مي‌گيرد. اين رسوبات رودخانه‌‌اي مربوط به نهشته‌گذاري در دوره نئوژن بوده و به همين دليل تنها عامل جلوگيري از فرسايش رطوبت و سطوح آبي عمل مي كرده كه اين تنها عامل نيز امروزه براثر فعاليتهاي انساني حذف شده است .
6-طوفانهاي گرد و غبار معمولاً كمتر از چهار روز در سطح منطقه دوام دارند ، اما در منطقه منشأ معمولاً با سكون هوا بعد از 24 ساعت نشست كرده و هوا صاف مي‌گردد در حالي كه در مناطقي تحت سيطره اين طوفان بدليل وارد شدن به لايه‌هاي بالايي جو پس از گذشت چند روز نشست مي‌كنند .
7-بيشترين تعداد روزهاي همراه با گرد و غبار مربوط به استان خوزستان مي‌باشد ، دليل اين امر را مي‌توان به وجود سطوح بياباني در منطقه و عبور سيستمهاي هوايي بصورت سينوسي نسبت داد كه اغلب از استان خوزستان مي‌گذرد .
8-بعد از استان خوزستان بترتيب استانهاي ايلام ، كرمانشاه و استانهاي شمالي‌تر در معرض طوفان گرد و غبار قرار مي‌گيرد .
9-بيشترين روزهاي گرد و غبار مربوط به فصل تابستان است ، دليل اين امر مي‌تواند در ارتباط با ناپايداريهاي محلي يا منطقه‌اي تحت تأثير گرم شدن سطح زمين و در نتيجه جريان باد و بلند شدن گرد و غبار و ورود آن به جو باشد .